در تاریخ 9 اسفند 1404 (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) ایالات متحده و رژیم اسرائیل حملات هماهنگی را علیه ایران آغاز کردند. در جریان اولین موج حملات، آیت الله سید علی خامنه‌ای رهبر معظم ایران به همراه جمعی از فرماندهان ارشد نظامی و مقامات دولتی به شهادت رسیدند. اهداف حملات شامل تأسیسات هسته‌ای (نطنز، فردو، اصفهان و بوشهر)، پایگاه‌های موشکی، سامانه‌های پدافند هوایی و زیرساخت‌های کلیدی بود. آمریکا این اقدام را «دفاع مشروع پیش‌دستانه» و اسرائیل آن را اقدامی «پیشگیرانه» برای جلوگیری از دستیابی ایران به توانمندی هسته‌ای خواندند. نکته حائز اهمیت آن‌که حملات در شرایطی آغاز شد که مذاکرات دیپلماتیک میان آمریکا و ایران در ژنو، با میانجی‌گری عمان در جریان بود و تنها دو روز پیش از حملات، دور سوم این مذاکرات به پایان رسیده بود.

در طول حدود چهل روز جنگ تجاوزکارانه بر علیه ایران، امریکا و رژیم صهیونیستی بارها به زیرساخت های غیر­نظامی ایران حمله­ور شدند. از جمله مهم­ترین آنها موارد زیر می­باشند:

• زیرساخت‌های انرژی: انبارهای نفت، پالایشگاه‌ها و میادین گازی از جمله میدان گازی پارس جنوبی؛
• زیرساخت‌های آب: حمله به آب‌ شیرین‌کن جزیره قشم و قطع آب ۳۰ روستا؛
• زیرساخت‌های حمل‌ونقل: حمله به حداقل ۸ خط راه‌آهن و  فرودگاه­های متعدد و همچنین جاده‌ها، پل‌ها و شبکه‌های حمل‌ونقل عمومی؛
• زیرساخت‌های ارتباطی و مخابراتی: حمله به زیرساخت‌های مخابراتی و ساختمان­های صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران؛
• تأسیسات علمی و پژوهشی: هدف قرار دادن مؤسسه پاستور تهران که یک مرکز تحقیقاتی و سلامت عمومی‌با بیش از یک قرن سابقه و عضو شبکه بین‌المللی پاستور می­باشد.

و همچنین حمله به مجتمع‌های عظیم فولاد مبارکه به عنوان قطب صنعت کشور ایران و نیروگاه برق مبارکه نیز از دیگر موارد هدف قرار­گرفتن زیرساخت­های غیر نظامی ایران به شمار می­آیند.

 تحلیل و بررسی حقوقی

•    اصل تفکیک  (Principle of Distinction)

در حقوق بین‌الملل بشردوستانه، اصل اساسی این است که طرفین درگیر در یک مخاصمه مسلحانه باید همواره میان افراد و اهداف غیرنظامی از یک سو و نظامیان و اهداف نظامی از سوی دیگر تمایز قائل شوند. هدف قرار دادن زیرساخت‌های غیرنظامی غیرقانونی و ممنوع می­باشد. اصل تفکیک سنگ بنای حقوق بین‌الملل بشردوستانه در زمینه هدایت مخاصمات است. این اصل در ماده ۴۸ و ماده ۵۲(۲) پروتکل اول الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو (۱۹۷۷) و همچنین در حقوق بین‌الملل عرفی تثبیت شده است. بر اساس این قاعده، حملات تنها باید علیه اهداف نظامی صورت گیرد و هدایت حملات علیه اهداف غیرنظامی اکیداً ممنوع است. زیرساخت‌های غیرنظامی مانند بیمارستان‌ها، مدارس، مناطق مسکونی و تأسیسات زیربنایی حیاتی ذاتاً مشمول حمایت بوده و نباید هدف حمله قرار گیرند. صرف وجود «ارتباط نظامی احتمالی» نمی‌تواند حمله به تأسیسات عمدتاً غیرنظامی را توجیه کند.

•  اصل تناسب (Principle of Proportionality)

 ماده ۵۱ پروتکل اول الحاقی به اصل تناسب پرداخته است. بر اساس این اصل، حتی در صورتی که یک زیرساخت واجد شرایط یک هدف نظامی مشروع باشد، انجام حمله، در صورتی که انتظار می‌رود تلفات جانبی غیرنظامیان، آسیب به غیرنظامیان یا خسارت به اهداف غیرنظامی در مقایسه با مزیت نظامی مستقیم و مشخص مورد انتظار، بیشتر باشد، ممنوع است.

این اصل به ویژه در مورد زیرساخت‌هایی که دارای کاربری دوگانه (dual-use) هستند – یعنی هم برای اهداف نظامی و هم برای اهداف غیرنظامی استفاده می‌شوند – از اهمیت حیاتی برخوردار است. به عنوان مثال، یک نیروگاه برق ممکن است هم تأسیسات نظامی را تغذیه کند و هم بیمارستان‌ها، مدارس و منازل مسکونی را. در چنین مواردی، مهاجم موظف است پیش از حمله، ارزیابی کند که آیا خسارت ناشی از قطع خدمات غیرنظامی (مانند قطع برق بیمارستان‌ها و سیستم‌های تصفیه آب) در مقایسه با مزیت نظامی مورد انتظار، مازاد خواهد بود یا خیر؟ خسارت گسترده به زیرساخت‌های حیاتی نظیر آب، برق و درمان که زندگی میلیون‌ها غیرنظامی را تحت تأثیر قرار داده، به وضوح این اصل را نقض می‌کند.

•  حفاظت ویژه از برخی زیرساخت‌ها

برخی از زیرساخت‌ها از حمایت ویژه و تشدیدشده‌ای برخوردارند:

الف) اهداف ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی: بر اساس ماده ۵۴ پروتکل اول الحاقی، حمله، تخریب، خارج‌سازی یا از کار انداختن اهداف ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی مانند تأسیسات و منابع آب آشامیدنی، مواد غذایی و اراضی کشاورزی ممنوع است. همچنین استفاده از گرسنگی به عنوان یک روش جنگی نیز ممنوع می‌باشد.

ب) تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک: بر اساس ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی، تأسیساتی مانند سدها، خاکریزها و نیروگاه‌های هسته‌ای، حتی اگر واجد شرایط هدف نظامی‌باشند، نباید مورد حمله قرار گیرند؛ زیرا چنین حملاتی ممکن است باعث آزاد شدن نیروهای خطرناک و در نتیجه تلفات سنگین در میان جمعیت غیرنظامی‌شود.

• ممنوعیت حملات غیرهدفمند وکورکورانه  (Indiscriminate Attacks)

حملاتی که علیه یک هدف نظامی مشخص هدایت نمی‌شوند یا از روش‌ها و ابزارهای جنگی استفاده می‌کنند که قابل هدایت علیه یک هدف نظامی مشخص نبوده یا آثار آن‌ها قابل محدودسازی نیست، ممنوع می‌باشند. به عنوان مثال، استفاده از بمب‌های سنگین در مناطق شهری که قادر به تفکیک میان اهداف نظامی و اهداف غیرنظامی نیستند، مصداق حملات غیرهدفمند محسوب می‌شوند.

• تکلیف به احتیاط (Precautions in Attack)

طرفین مخاصمه موظفند همواره مراقبت‌های لازم را برای حفظ جان غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی‌به عمل آورند. این تکالیف شامل موارد زیر است:

• انجام تمام اقدامات ممکن برای راستی‌آزمایی این که اهداف مورد نظر، اهداف نظامی مشروعی هستند؛
• انتخاب روش‌ها و ابزارهای جنگی که خسارت تبعی به غیرنظامیان و اشیاء غیرنظامی را به حداقل برساند؛
• خودداری از حمله در صورتی که مشخص شود خسارت وارده در مقایسه با مزیت نظامی مورد انتظار مازاد خواهد بود؛
• ارائه اخطار مؤثر در مورد حملاتی که ممکن است جمعیت غیرنظامی را تحت تأثیر قرار دهد.

 جمع ­بندی

مطابق ماده 52 پروتکل اول الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو، تنها آن دسته از زیرساخت­هایی که نقش مستقیم در عملیات نظامی ایفا می­کنند، می­توانند مورد هدف قرار گیرند. هدف قرار دادن عمدی اهداف غیرنظامی، از جمله زیرساخت‌های غیرنظامی، در حقوق بین‌الملل بشردوستانه جنایت جنگی محسوب می‌شود. اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی در ماده ۸ به صراحت "هدایت عمدی حملات علیه اهداف غیرنظامی" را در مخاصمات مسلحانه بین‌المللی به عنوان "جنایت جنگی" معرفی کرده است. همچنین، نقض اصول تناسب و احتیاط نیز در شرایط مناسب می‌تواند مسئولیت کیفری بین‌المللی را به دنبال داشته باشد. رئیس کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، هشدار داده است که "حملات عمدی یا بی‌رویه به زیرساخت‌های حیاتی می‌تواند نقض فاحش حقوق بشردوستانه بین‌المللی تلقی شود و وضعیتی ایجاد ‌کند که در آن دیگر هیچ چیز ایمن نیست".

با این حال امریکا و اسرائیل تاسیسات حیاتی از جمله پالایشگاه­های نفت، مراکز انتقال برق، مخازن سوخت، خطوط آبرسانی، تاسیسات مخابراتی و... را هدف قرار دادند. چنین حملاتی برخلاف توجیهات نظامی ارائه شده، موجب اختلال در زندگی میلیون­ها فرد غیرنظامی‌شد. نابودی منابع انرژی و آب نه تنها بر سلامت و بهداشت عمومی اثرات منفی و مخرب دارد بلکه می­تواند امنیت غذایی و اقتصادی جامعه را نیز ویران نماید.

در نتیجه از منظر حقوق بین‌الملل، حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساخت‌های ایران (به‌ویژه تأسیسات هسته‌ای، آب، برق و حمل‌ونقل) فاقد هرگونه توجیه حقوقی بوده و مصداق تجاوز و جنایت جنگی می­باشد. همچنین در پرتو اصول مندرج در گزارش­های سازمان ملل متحد درباره "حمایت از زیرساخت­های حیاتی در زمان جنگ"، این اقدامات ناقض اصول بنیادین حقوق بشردوستانه هستند.

 احسان محمدی، کارشناس مرکز مطالعات سیاسی و بین­ المللی

  (مسئولیت محتوای مطالب برعهده نویسندگان است و بیانگر دیدگاه‌های مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی نیست)