سخنرانی جناب آقای متکی وزیر محترم امور خارجه در
سومین همایش بین‌المللی «امام خمینی (ره) سیاست خارجی: اخلاق در روابط بین‌الملل»

» انعکاس خبری سومین همایش بین المللی امام خمینی(ره) و سیاست خارجی
» سخنرانی آقای متکی وزیر امور خارجه در جلسه افتتاحیه
» خلاصه مطالب سخنرانان این همایش
» آلبوم تصاویر

آقای منوچهر متکی وزیر امور خارجه روز سه‌شنبه در سومین همایش بین‌المللی امام خمینی(ره) و سیاست خارجی: اخلاق در روابط بین‌الملل که در محل دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت خارجه برگزار شد،ضمن ابراز خرسندی از برگزاری این همایش که به بررسی سیره سیاسی شخصیتی ممتاز در اندیشه و رفتار در عرصه روابط بین‌المللی می‌پردازد، گفت:
بدون تردید افکار و رفتار امام خمینی(ره) تاثیرات شگرفی بر محیط بین‌الملل داشته و باید اذعان داشت که یکی از مهم‌ترین حوزه‌های مرتبط با روابط بین‌الملل که شایسته تاثیرپذیری از اندیشه و رفتار امام خمینی(ره) را دارد حوزه اخلاق در روابط بین‌الملل است.
صاحب‌نظران در اندیشه سیاسی، در بحث و اخلاق سیاسی، عموماً دو نظریه ابراز داشته‌اند، برخی اخلاق بین‌المللی را با اخلاق شخصی و خصوصی همسان پنداشته‌اند، در حالی که برخی دیگر قائل به جدایی این دو مقوله از یکدیگر می‌باشند. همین اختلاف دیدگاه موجب عدم اتفاق‌نظر بر سر اصول اخلاقی مشخص در روابط بین‌الملل شده است‌، با این وجود، می‌توان تاکید ورزید که تحلیل واقع‌بینانه از روابط بین‌الملل، متاسفانه رفتارهایی غیر اخلاقی را در این عرصه می‌نمایاند. در نظریه اخلاق سیاسی، بقای جهان در گروه صلح و صلح منوط به مراعات یک رشته اصول اخلاقی در جهان است.
پس از جنگ‌های ویرانگری که خود ناشی از فقدان اخلاق در مناسبات میان دولت‌ها بوده‌اند، فرصت‌های فراوانی برای صلح پایدار فراهم آمده که نابود شده‌اند، شاید به این جهت که صرفا به شناسایی مجرمین بسنده شده و ریشه‌ها و به ویژه فقدان حاکمیت اصولی اخلاقی بر مناسبات بین‌المللی نادیده انگاشته شده است.
درست است که کیفر کارگزاران و یا دولت‌هایی که اصول اخلاقی و انسانی را در مناسبات بین‌المللی زیرپا می‌گذارند ضروری است و تدارک سازوکار نظارت بر رفتارهای غیراخلاقی با ایجاد دادگاه‌های ویژه و عمومی مناسب است اما تشکیل یک دادگاه و صدور احکام محکومیت شاید نتواند راه‌حل جامع الاطراف برای کاستن از جرایم بشری در حوزه سیاست و روابط بین‌الملل و حتی در داخل کشورها باشد.
جامعه جهانی از طریق تدوین میثاق‌ها، منشورها و اعلامیه‌هایی که بر اندیشه‌های اخلاق‌گرا استوار بوده، دولت‌ها را از رفتار ناصواب برحذر داشته، اما نسبت به ترویج اصول اخلاقی جهانشمول ناتوان بوده، زیرا که چنین فرآیندی منافع مقرر سیاستمدارانی که برای بقای خویش نیازمند شیوه‌های غیر اخلاقی بوده‌اند را به خطر می‌انداخته است.
نظام‌های سیاسی که بر پایه تفکرات و ایدئولوژی‌های غیر اخلاقی شکل گرفته‌اند، همواره با تخریب سرمایه‌ها و منابع حیاتی، جهان را با فجایع انسانی روبرو ساخته‌اند‌، از این رو ضرورت دارد متفکرین، به ویژه کسانی که در موقعیتی قرار دارند که اندیشه‌ها و آرای آن‌ها در شکل‌دهی به نظام‌های سیاسی آینده می‌تواند مؤثر باشد، از توصیه، بیان، ترویج و ترغیب دیگران به مراعات اصول اخلاقی دریغ ننمایند، البته فرهنگ‌سازی در این زمینه حکمرانان را وادار به آن خواهند کرد که آن را رعایت کنند.
جهان در قرن بیستم شاهد روی کار آمدن رژیم‌هایی سیاسی بوده که با شعارهای اخلاقی‌ای نظیر توزیع عادلانه منابع و ثروت جهانی، تساوی انسان‌ها در برابر قانون، بنیانگذاری جامعه ضد تبعیض و فساد، بر سر کار آمدند، اما پس از قبضه قدرت از اصول اخلاقی منحرف و با به آتش کشیدن جهان و ترویج جنگ و خونریزی صحنه را ترک گفته‌اند.
بنا به شواهد تاریخی نه سوسیالیسم که طی هفت دهه حاکم بر بخش گسترده‌ای از جهان بوده، و نه سرمایه‌داری نوین نتوانسته‌اند در برابر وسوسه‌های قدرت، به اصول اخلاقی شناخته شده وفادار بمانند.
تکرار و گسترش این رفتارهای ضد ارزشی روشن ساخت که جهان نیازمند پیروی از منشوری است که بتواند زمینه‌های بروز فجایع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را شناخته و به محو شرایطی بپردازد که ارزش‌های اخلاقی را در برابر توسعه قدرت و شهوت فزون‌خواهی قربانی می‌نمایند.
در شرایطی که اغلب میثاق‌ها، مقاوله‌نامه‌ها و پیمان‌های مبتنی بر اصول اخلاقی نتوانستند یک نظام استوار، فراگیر و تاثیرگذار بر رفتار سیاسی و اقتصادی بین‌المللی را بنیان نهند، نیاز به توجه به رفتارهای اخلاقی در سطح جهان در بیان و رفتار یک مرجع دینی و سیاسی اخلاق‌مدار تجلی کرد.
اخلاق در روابط بین‌الملل آرمانی است که در نفس حرکت امام خمینی (ره) متجلی است و نفس ورود ایشان به عرصه روابط بین‌الملل در قالب ماموریتی اخلاقی و معنوی قابل توجیه است. چنین بود که امام خمینی(ره) پس از انقلاب و استقرار نظام اسلامی همچنان بر اندرزهای پیشین خود تاکید می‌ورزید و جهان را به مراعات روابط بین‌الملل اخلاق‌مدار توصیه می‌فرمود. ایشان اخلاق فردی و دینی را به حوزه روابط بین‌الملل تعمیم داد و ارزیابی این روابط را تابع داوری‌های اخلاقی می‌دانست. معیار اخلاقی در دیدگاه امام هم بر قصد و نیت و هم بر رفتار و پیامدهای آن استوار بود. امام خمینی(ره) به بعد اخلاقی، تعاملات سیاسی توجه ویژه داشتند و آن را جزء لاینفک فقه سیاسی می‌دانست. در مکتب امام، سیاست تابع اخلاق بود و ایشان گونه‌ای از اقتدار سیاسی را می‌پذیرفت که بر اصول اخلاقی استوار باشد.
ایشان مراعات اخلاق را یک اصل مهم در مدیریت جوامع می‌دانستند و فراتر از آن به یک مسئولیت جهانی برای مراعات اخلاق اعتقاد داشتند، تلاش ایشان برای جلب توجه و ترغیب به مراعات معیارهای اخلاقی، به ویژه با مختصات تعریف شده در ادیان توحیدی بود. ایشان قویاً معتقد بودند که مبنای روابط با کشورها بایستی ارزش‌های معنوی باشد. ایشان در دیدار با هیاتی از زلاندنو در 31/3/58 فرمودند: «باید روابط بین ملت‌ها بر اساس مسائل معنوی باشد و در این رابطه بعد مسافت تاثیری ندارد و چه بسا کشورهایی که همجوار هستند اما رابطه معنوی بین آن‌ها نیست، بنابراین، روابط دیگر هم نمی‌تواند مثمر ثمر باشد...»
رهنمودهای اساسی ایشان به رزمندگان و مدافعین کشور در عدم استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی، پرهیز از حملات هوایی به محدوده‌های غیرنظامی و اماکن دارای مصونیت در جنگ، یعنی اماکنی نظیر مدارس، دانشگاه‌ها و بیمارستان‌ها، نشانه‌های برجسته‌ای از مراعات اخلاق حتی در شراط جنگ و روابط خصمانه می‌باشد.
عنصر برجسته دیگری از اندیشه‌ و رفتار سیاسی امام (ره) که نشان‌دهنده نگاه اصولی ایشان به نقش اخلاق در روابط بین‌الملل است، دفاع قاطع وی از مستضعفین عالم بود، درسی که امام در این زمینه به بازیگران عرصه روابط بین‌الملل می‌دهد این است که جهان متمدن حق ندارد به بهانه‌هایی در قالب توجیه مقررات روابط بین‌الملل از مسئولیت‌های انسانی خویش نسبت به همنوعان به استضعاف کشیده شده خویش سرباز زند. آنچه امروز، در عصر اطلاعات مطرح می‌شود که انسان‌ها همگی شهروندان جامعه جهانی هستند و نمی‌توانند نسبت به همشهریان خویش در جامعه جهانی بی‌اعتنا باشند، در سیاست دفاع از مستضعفین امام در سی سال پیش منعکس می‌باشد.
‌رفتار احترام آمیز و متقابل بین دولت‌ها ضمن حفظ روحیه ظلم‌ستیزی نگاه برجسته دیگری است که امام به جایگاه اخلاق در روابط بین‌الملل دارند. امام خمینی در پاسخ به سوال خانم الیزابت تارگود، خبرنگار روزنامه انگلیسی گاردین، در سال 1357 فرمودند: «روابط ما با تمام خارجی‌ها بر اساس اصل احترام متقابل خواهد بود. در این رابطه، نه به ظلمی تسلیم می‌شویم و نه به کسی ظلم خواهیم کرد و در مصاحبه با تلویزیون آلمان نیز تاکید فرمودند: «با همه دولی که به احترام با ما رفتار کنند، ما نیز با آن‌ها به احترام متقابل رفتار خواهیم کرد».
ایشان در جمع اعضای هیات اعزامی از کشور یوگسلاوی در سال 1358 فرمودند: «اسلام با همه کشورهایی که در جهان هستند می‌خواهد که دوست باشد، دولت اسلامی‌با همه ملت‌ها و با همه دولت‌ها می‌خواهد که تفاهم و ارتباط صحیح داشته باشد، در صورتی‌که آن‌ها متقابلاً احترام دولت اسلامی را مراعات کنند. در همین سال نیز در بیانی خطاب به 5 نفر از خبرنگاران مطبوعات آمریکا اشاره داشتند: «ما با همه ملت‌های عالم می‌خواهیم دوست باشیم، با همه دولت‌های عالم به حسب طبع اولیه می‌خواهیم دوست باشیم. می‌خواهیم که روابط حسنه، با احترام متقابل نسبت به همه داشته باشیم مگر اینکه دولت‌هایی باشند که با ما خلاف رفتار کرده باشند و بخواهند به ما ظلم کنند.
آموزه‌ها و درس‌های اخلاقی امام(ره) در تعاملات بین‌الملل فراوان است که در سخنرانی‌ها، دیدارها و مکتوبات ایشان در واکنش به وقایع گوناگون منطقه‌ای و بین‌المللی بازتاب داشته است و قطعاً این همایش به بررسی برخی از آن‌ها می‌پردازد. تبیین افکار حضرت امام(ره) در چارچوب روابط بین‌الملل تلاشی است که مورد همت دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی و کارشناسان مباحث سیاست خارجی قرار گرفته ولی هنوز مراحل اولیه خود را می‌گذراند، بدون تردید اینگونه همایش‌ها در راستای تسریع این فرآیند می‌تواند بسیار مفید بباشد.
خوشحالم که در این مقطع حساس تاریخی که بشر بیش از هر زمان دیگری نیازمند تقویت و تحکیم اخلاق در روابط بین‌الملل می‌باشد، اندیشمندانی از کشورهای مختلف جهان، مبادرت به پژوهش درباره شخصیتی می‌کنند که با اتکاء بر قدرت نرم اخلاق و ارزش‌های معنوی انقلاب عظیم اسلامی را در آستانه عصر جدید با رهبری کم‌نظیر خویش به ثمر رسانید. چنین تحقیقاتی در تامین نیاز جامعه بین‌الملل به اخلاق سهمی‌شایسته ایفا می‌کند، برپایی چنین همایش‌هایی نیز به نوبه خود بستر لازم برای تعمیق اینگونه پژوهش‌ها را فراهم می‌آورد، لذا امیدوارم دست‌آوردهای این همایش بتواند راهگشای تعاملات بهتر در روابط میان کشورها و تنظیم بهتر روابط در سطح جهانی باشد.

اهم مطالب برخی از سخنرانان این همایش به قرار ذیل می‌باشد:
اکرم زکی قائم مقام پیشین وزارت خارجه پاکستان
امام خمینی ملت ایران را از استیلا نجات داد.
امیدوارم ایده‌های ایشان رهنمای ما باشد و از معنویت ایشان در روابط بین‌الملل استفاده کرده و اصل اخلاقی را با دوری از تنگ‌نظری مدنظر قرار دهیم.
این پژوهشگر پاکستانی با بیان اینکه امام اقدام به تحکیم پایه‌های انقلاب کرد و رفاه مردم جزء‌ اولویت‌هایش بود
‌امام خمینی جامعه جدیدی را بر اساس اصول اخلاقی و معنوی ایجاد کرد و برای اخلاقیات، واقعیت و عدالت اهمیت زیادی قائل بود.
‌ایشان بین واقعیات و ایده‌آل‌ها پل ایجاد کرد و در برابر آمریکا به صراحت ایستاد.

آقای پاک آئین مشاور رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی
اخلاق در حال حاضر بین رهبران سیاسی در عرصه نظام بین‌الملل جایی ندارد و این رهبران به اخلاق اعتقادی ندارند.
امام (ره) با الهام از آمیزه‌های اسلامی در سال‌های پس از قیام در کنار درس‌های فقهی و دینی خود اخلاق سیاسی و ایستادگی در مقابل مستکبرین را تدریس می‌کردند.
از دید امام سیاست خارجی صحنه تعامل آرمانگرایی و واقع‌گرایی است. در این نگاه سیاست خارجی آرمانگرایی و واقع‌گرایی چاره‌ای جز تلفیق ندارد.
‌رمز صدور انقلاب اسلامی از دیدگاه امام تطبیق این مکتب با اخلاق‌گرایی و معرفی و ترویج ارزش‌های دینی و الهی است.
امام معتقد بود که ارتباطاتی که مبنای دینی داشته باشند روابط عمیق‌تر و پایدارتری هستند.
اجتناب از ابزار غیراخلاقی در رسیدن به اهداف از نظریات دیگر امام است و امام برای رسیدن به اهداف مشروع استفاده از هر ابزاری رامجاز نمی‌داند.
شیوه امام در برخورد با ملل دیگر، صداقت،‌ اخلاق و احترام بود.

وعد رعدالشیخ لی پژوهشگر عراقی
فلسفه اخلاقی در نزد امام از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.
اخلاق امام به عنوان یک الگو و سرمشق بود که توانست فلسطین را به عنوان یک مسئله محوری برای جهان اسلام قرار دهد.
آنها به هدف خود نرسیدند و امام فلسطین را به عنوان آرمان مسلمین قرار دادند که هم اکنون نیز مسلمانان دنیا به دنبال این آرمان هستند.
صهیونیست‌ها تلاش می‌کنند در مقابل آن بایستند و تلاش برای ایجاد دو کشور در فلسطین مواضع لجوجانه‌ای است که آنها در مقابل مواضع منطقی امام در قبال فلسطین گرفته‌اند.

آقای علائی رئیس سابق ستاد مشترک سپاه
امام به رزمندگان اسلام توجه می‌کردند تا به گونه‌ای عمل کنند که سربازان فریب خورده دشمن و آنهایی که به زور در اختیار ارتش بعث هستند کمتر آسیب ببینند.
امام تلاش کرد فضای جنگ محدود به جبهه‌ها باشد و از این حوزه فراتر نرود ولی صدام در تلاش برای توسعه و گسترش حوزه جنگ بود.
‌این رژیم در طول جنگ به هیچ چیز پایبند نبود، ایران در طول جنگ به هیچ هواپیما و کشتی غیرنظامی حمله نکرد ولی رژیم بعث چنین کرد.
در طول دوران جنگ تحمیلی رزمندگان ایران به سلاح اخلاق، مهربانی و لطف و زیبایی مسلح بودند.

آقای میثم السلمان پژوهشگر بحرینی
امام می‌خواست ملت‌ها در تصمیم‌گیری‌هایشان مستقل باشند.
ایشان خواست که بگوید من متعلق به مستضعفان و محرومان جامعه هستم.
امام همچنین در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بر دفاع مقدس تاکید می‌کرد.
واژه شیطان بزرگ درباره آمریکا که از سوی امام مطرح شد واژه‌ای حقیقی است که بیانگر خصلت این کشور است.
جمهوری اسلامی همواره خواستار وحدت و یکپارچگی بین همه مسلمان‌ اعم از شیعه و سنی است.
دو گزینه پیش‌روی ما قرار دارد یا اینکه در برابر فشارهای وارده به جمهوری اسلامی تسلیم شده و یا بر دوستی با جمهوری اسلامی‌پافشاری کنیم.

آودیاف پژوهشگر روسی
‌من در زمان انقلاب اسلامی در ایران حضور داشتم و تمام تحولات را از نزدیک دیدم و نقش امام در این انقلاب را به خوبی مشاهده کردم. وی افزود: اصل عدالت، ‌اصل بسیار مهمی است که در تمام نظام جدید ایران پس از انقلاب استوار است این اصل برگرفته از اندیشه امام است.
روسیه در حال حاضر از نظر فرهنگی ایران، در زمان شاهنشاهی به سر می‌برد و ما تلاش می‌کنیم با همکاری ایران اسلامی این فرهنگ را اصلاح کنیم.

حجت‌الاسلام احمد احمدی استاد دانشگاه تهران
اخلاق امام الهی بود چرا که ایشان عارف،‌فقیه و فیلسوف بودند و با دیدگاه الهی به انسان نگاه می‌کردند.
امام از دید دیگری به انسان نگاه می‌کردند و با این دید همه موجودات را با چشم محبت و احترام می‌نگریست.
در نگاه امام به دشمن و کافر هم با دید احترام و تکریم نگریسته می‌شود مگر اینکه از جانب آنان ظلمی روا شود و یا جنگی صورت پذیرد.
امروز اخلاق سیاسی غیرالهی حاکم است، چنانکه امام می‌فرمود حقوق بشر برای فریب مردم به وجود آمده و هدفی جز تضییع حقوق انسان‌ها ندارد.
‌اگر اخلاق سیاسی بر اساس این دید باشد و جامعه بین‌الملل به این سو بازگردد که در حال برگشتن است، سیاست و اخلاق سیاسی دگرگون خواهد شد.